Nikoletina našeg detinjstva

Izložba posvećena Branku Ćopiću, Biblioteka grada Beograda, foto: V. Đuričić

Izložba posvećena Branku Ćopiću, Biblioteka grada Beograda, foto: V. Đuričić

NA VEK ROĐENJA „VEDRINE I SETE BRANKA ĆOPIĆA”

Branko Ćopić, pisac čije književno delo u svesti savremenog čitaoca pripada jednom po malo već zaboravljenom vremenu Drugog svetskog rata i zemlji koja više ne postoji, pred nama je danas na poseban način, kao što su i mirisi njegove „Bašte sljezove boje“.

 Na stogodišnjicu rođenja jednog od najomiljenijih domaćih pisaca Biblioteka grada Beograda i Univerzitetska i narodna biblioteka Republike Srpske u galeriji Atrijuma BGB otvorile su izložbu „Vedrine i sete Branka Ćopića. Izložbu potpisuje Olga Krasić Marjanović  s banjalučkim kolegom Ratkom Marićem. Izranja pred nama Branko, autor izuzetne popularnosti, neobično plodan, sa, za naše prilike, neverovatnim tiražima dela koja su prevedena i objavljena na više od 30 jezika širom sveta. U posleratnoj Jugoslaviji šezdesetih i sedamdesetih godina bio je najomiljeniji, najčitaniji i najtiražniji pisac čitavog jugoslovenskog prostora, podjednako omiljen i kod dece i kod odraslih čitalaca.

Tri decenije od smrti, i više od sedamdeset godina od kada se pojavio na književnoj sceni, delo Branka Ćopića pripada književnoj istoriji. Kod današnje čitalačke publike najčešće postoje dve odrednice – partizanski i dečji pisac. Izložbu je otvorio akademik Miro Vuksanović, koji je u besedi naslovljenoj „Mala moja Branka Ćopića“  podsetio da smo „od renesansnih pesnika primili kancone posvećene Lauri i Beatriči, učili o dvobojima ruskih pesnika zbog njihovih ljubavi i tugovali s Jesenjinom zbog Isidore“.

Detalj sa izložbe posvećene Branku Ćopiću, foto V. Đuričić

Detalj sa izložbe posvećene Branku Ćopiću, foto V. Đuričić

-Recitovali smo magistrale sonetnih venaca Juliji i ostalim omiljenim ženama, zagledali smo Lenku Dunđersku u jahaćem kostimu, trideset godina mlađu od njenog pesnika –  rekao je Vuksanović. Konstatujući da smo „svuda, dakle, u opštoj i srpskoj književnosti, u najpoznatijim stihovima ljubavi, u središtu erotični motiv, a tako je i danas, iako se više ne pevaju romanse pod balkonima, a sa stihova smo prešli na SMS ljubav“, Vuksanović je kazao da Ćopić nije imao ni Lauru ni Lenku, ali je imao „Malu moju iz Bosanske Krupe“.

-O njoj je rimovao baladu dok mu ‘kosa sijedi’, dok Una ‘ćuti kao nijema’, gde ‘sve je pusto’, jer su stigle ‘godine, nemjerljive, skupe’ – podseća Vuksanović. Vratio se u, prvi susret sa gradom gde ‘zija u izloge skupe’, kada je naišla ‘kao lak oblačak’, a on zaboravio ‘ime i očinstvo’, i kako ‘se zovu ukućani’. Bilo mu je dvanaest godina –  rekao je akademik Miro Vuksanović. Prema njegovoj oceni, „Brankova pesma o prvoj ljubavi u celosti je od nostalgije iz koje se kao srebrni prah presijavaju prigušeni humor, dečačka naivnost, čuđenje pred lepotom i drukčijim svetom”.

-Branko Ćopić, ovakav, kao što je prikazan podacima, faksimilima, citatima i fotografijama, uglavnom iz Ćopićevog zaveštanja SANU, sa ponekim zapisom prvi put pred javnošću, s naslovima njegovih knjiga, u nedoglednom žanrovskom i životnom zahvatu, veran istini, veselosti, pravdi i pritajenoj tami koja ga je odvela preko mosta, onamo, na drugu obalu, sada, na vek od rođenja, ima razloga da svoju ogromnu ljudsku i književnu dobrotu daje i onima što će posle nas dolaziti, poručio je Vukasnović.

Detalj sa izložbe posvećene Branku Ćopiću, foto V. Đuričić

Detalj sa izložbe posvećene Branku Ćopiću, foto V. Đuričić

A, storija o tvorcu lika Nikoletine Bursaća teče dalje kroz postavku. Još za života, a posebno posle smrti  bio je predmet mnogih priča, polemika i nagađanja. Fama „Jeretičke priče“ i njegova ljubav prema satiri, malom čoveku i zavičaju pratili su ga čitavog života. Ova izložba, upravo oslanjajući se na dokumenta, prati i književno delo pisca i njegovu životnu sudbinu koja je imala tragični kraj. Kroz neke trenutke njegovog života i stvaralaštva, pre svega kada je o satiri reč i kasnije po objavljivanju romana „Gluvi barut“ i komedije „Odumiranje međeda“, prelamali su se i jedno vreme i životne sudbine mnogih pisaca pa i samog Branka Ćopića.

U ogromnoj građi Istorijskog arhiva Beograda, čuva se i ogromni dosije o Branku Ćopiću. Čitajući saslušanja sa partijskih sastanaka, izjašnjavanja samog pisca, izjave koje je morao da piše i potpisuje, govore takođe o tragičnoj sudbini čoveka koji je samo želeo da slobodno i oštro kaže istinu koja nije odgovarala tadašnjoj vlasti. Na plakatima o Satiričaru i „Gluvom barutu“ preneta su neka od tih saslušanja, kao i Ćopićevo opširno predavanje „O satiri“ koje je držao pred svojom partijskom jedinicom u Udruženju književnika.

Građa izložbe, najvećim delom, preuzeta je iz Arhiva SANU gde se, voljom pisca,i čuva celokupna njegova ostavština. Ljubaznošću akademika Vasilija Krestića, kao i osoblja Arhiva stavljena je autorima na uvid i obrađena i neobrađena arhivska građa – rukopisi, prepiska, pozivnice za različite svečanosti i manifestacije, plakati književnih večeri i pozorišnih predstava, nagrade, odlikovanja, novinski članci, fotografije iz privatnih albuma porodice Ćopić. Za potrebe izložbe, skreću pažnju priređivači, skenirano je blizu 1.000 dokumenata, tako da prikupljena građa daleko prevazilazi realizaciju ove izložbe i kataloga. Dragoceni je podatak da su u prepisci pronađena pisma koja su mu tokom rata pisali majka Soja, Duša Perović, Erna Danon i brat Spasoje Čučak. Sadržina ovih pisma potvrđuju Ćopićevu popularnost stečenu tokom rata, ali i nagoveštavaju jednu prećutanu ljubav, verovatno i brak sa Jelom Perović. U 736 članaka i intervjua u kojima je često pričao o doživljajima i pisanju u ratnim danima nikada nije pominjao detalje iz svog privatnog života. Neka od ovih pisama našla su se na plakatima  i u katalogu „Branko Ćopić, partizan“ .

Prateći ključne momente iz života i stvaralaštva Branka Ćopića na 35 plakata dokumentom i fotografijom predstavljeni su: Detinjstvo u Hašanima, Odrastanje i školovanje u Bihaću i Banjaluci, Studije u Beogradu i počeci književne karijere, Boravak u partizanima, Posleratni period, Rad u uredništvu „Pionira“,  Saradnja satiričara u „Ježu“, objavljivanje „Jeretičke priče“ koje je predstavljalo početak sukoba sa Savezom komunista i vrhom tadašnje jugoslovenske vlasti, izbor za redovnog člana SANU, Obeležavanje jubilarne godišnjice koja je upriličena 1975. godine povodom obeležavanja 60 godina života i 40 godina stvaranja. Poseban segment izložbe predstavlja objavljivanje romana i zbirki priča  onako kako ih je u mnogobrojnim intervjuima propratio sam pisac,: „Prolom“,  „Doživljaji Nikoletine Bursaća“, slučaj „Gluvi Barut“ i „Odumiranje međeda“, „Ne tuguj Bronzana stražo“, roman i serija „Osma ofanziva“, „Bašta sljezove boje“, „Delije na Bihaću“.  Na šest plakata, uz portrete pisca, posebno su dati izvodi iz intervjua u kojima je govorio o svom pripovedačkom postupku, pogledu na literaturu i svoje književne uzore, o pripadnosti svom narodu i zavičaju za koji je bio neraskidivo vezan najtananijim nitima. Ispričati priču o Ćopiću i njegovom delu nemoguće je ne sagledati njegove mnogobrojne susrete sa najmlađim čitaocima, kao i rad na dečjoj književnosti koji predstavlja više od polovine njegovog celokupnog dela.

Pažljivim listanjem rukopisne građe koja je sva pohranjena u školskim sveskama, nalazi se i šest stranica potresnih dnevničkih zapisa. Dnevnik je pisan na obe stranice, latinicom, dosta nečitkim, nervoznim rukopisom i govori o tragičnom kraju jednog intelektualca, pisca koji je svojim romanima i pripovetkama širio smeh i vedrinu. Iako je dobro poznato da je pred kraj života patio od teških duševnih kriza, istraživač je imao i ličnu dilemu da li je uopšte moralno  prezentovati baš svaki dokument i svaki dnevnički zapis koji je verovatno zalutao u ogromnoj zaostavštini. Ali i sam pisac je jednom prilikom napomenuo: „…sve više se uvjeravam kako je pamćenje – nesigurno. Vremenom se uspomene tope, stvaraju se nove celine… Nikad ne bih vjerovao svjedocima koji svjedoče o nečemu prije 20 godina. Dokument ostaje dokument…“.

Vladimir Đuričić

Podelite ovaj tekst

DeliciousDiggGoogleStumbleuponRedditTechnoratiYahooBloggerMyspace

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *