ENFORMEL – od pobune do pokreta

Branko Protić, Horizontalna kompozicija, oko 1962, Kolekcija Đorđa Momirovića, Beograd

Povodom izložbe ENFORMEL iz kolekcije Đorđa Momirovića, u Kući kralja Petra I, Beograd, od 11. do 18. aprila 2016. godine. (Na izložbi Enformel prikazano je 24 slike umetnika – Branka Protića, Miće Popovića, Vladislava Šilje Todorovića, Vere Božičković Popović, Živojina Turinskog, Ljubomira Cvetkovića, Zorana Pavlovića, Dušana Gavele, Miodraga B. Protića, Ordana Petlevskog, Koste Bradića, Lazara Vozarevića Branka Filipovića Fila i Zorana Petrovića. Izložbu organizuju Udruženje Umetnost bez granica, Kuća kralja Petra I i Gradska opština Savski venac, autor izložbe je Nikola Kusovac.)

„Beogradski enformel pojavio se krajem pedesetih godina kao prirodna i spontana reakcija na prve znake alijenacije u našem društvu… To je klima na koju reaguje beogradski enformel – filozofija apsurda, fatalizam egzistencijalizma i anksiznost hladnog rata ulaze sa strane, da zaoštre i podstaknu procese koji su već otvoreni.“ (Lazar Trifunović, Enformel u Beogradu, katalog izložbe u Umetničkom paviljonu Cvijeta Zuzorić, Beograd, 1982)

Beogradski enformel jedna je od onih umetničkih težnji koja, gledano sa ove udaljene tačke od više od pedeset  godina, jeste obeležila umetnost 20. veka u tadašnjoj Jugoslaviji, a pre svega na beogradskoj likovnoj sceni. Istovremeno sa Medialom i njenim zagovaranjem „integralnog slikarstva“, povratka renesansnim modelima „spajanja nespojivog“, beogradski enformel dao je jedan novi pogled na slikarstvo i šta ono može da bude i predstavlja.

Vladislav Šilja Todorović, Sećanje na lepoše dane, 1971, Kolekcija Đorđa Momirovića, Beograd

Iako je kritika enformela u Beogradu bila bučna i izazivala brojne polemike, napade i žustre odbrane, napise i tumačenja o kraju umetnosti, o uništavanju vekovnog slikarstva, pa čak i vrlo otvorene konfrontacije ( kao što je  Milić od Mačve uzvikivao dalijevsku rečenicu „Enformelisti, poješću vas za doručak“), enformel je potrajao duže nego što se očekivalo, uz podozrenje političkih struktura i celokupne likovne javnosti. U toj drami raskida sa prošlošću i pristupom slici kao dekoru nekog ambijenta, u odbacivanju tradicije i navike prostora u kome nastaje, beogradski  enformel je ujedno raskinuo veze i sa srpskim posleratnim apstraktnim slikarstvom, približavajući se estetici apsudra, destrukcije, ali stvarajući poetiku koja će opstati i postati osnova i temelj nove srpske umetnosti. I kao što je slučaj sa Medialom koja je iz neformalnog druženja i zajedničkih akcija tokom decenija postala odrednica „grupe“, tako su beogradski enformelisti koji nisu  bili organizovna umetnička grupa, tokom vremena, iz pojedinačnog, samostalnog istraživanja na polju umetnosti, postali umetnički pokret. A taj umetnički pokret, koji kada su ga već njegovi protagonisti, pre svega Branko Protić, Mića Popović, Vera Božičković Popović, Zoran Pavlović, Branko Filipović Filo, Šilja Todorović, Živojin Turinski i Lazar Vozarević, napustili i prepustili sudu istorije,utabao je stazu postmoderne srpske umetnosti.

Mića Popović, Ironična slika, 1963, Kolekcija Đorđa Momirovića, Beograd

Tek danas, sa istorijske distance, mi možemo biti „neopredeljeni“ i možemo ujedno voleti i figuraciju Mediale i destrukciju i poniranje u strukturu enformelista, a ujedno voleti i geometrijsku apstrakciju Decembarske grupe. Da smo na ove umetnike gledali u vreme kada su kao „grupe“ i „pokreti“ nastajali, možda bismo se opredelili samo za jedne od njih, verujući da je nemoguće, kako je jedan od protagonista enformela u Beogradu, Živojin Turinski, tvrdio, združiti ih.  Danas, oni svi čine jezgro posleratne srpske umetnosti i istorije umetničkog tragalaštva, osvajanja nepoznatog i poniranja u avanturu stvaranja novog. Današnje vreme možda više i ne očekuje to specifično traganje, ni značajne promene, ali one će opet u nekom trenutku doći. Zbog toga je važno sagledavati iznova umetničku praksu prethodnika i upoznavati okolnosti u kojima su nastajali pokreti i grupe, upoznavati težnje umetnika kroz vreme i kroz epohe i razumeti ih iz perspektive današnjeg vremena ali i onog u kome su stvarali, često u ratnom okruženju, u političkim i drugim okolnostima koje nisu bile „mekane“ ni „dobronamerne“, nekada iza gvozdene zavese, a uglavnom nasuprot tokovima „zvanične“, „državne“ umetnosti. Zato su izložbe enformela, Mediale, Zadarske grupe, Decembarske grupe, ali i prethodnika „Lade“, „Zografa“ i drugih pogled ka nama samima, ka onome što je u temeljima savremenog stvaralaštva. Pogled unazad uglavnom je i pogled unapred.

Lazar Vozarević, Patina, oko 1959, Kolekcija Đorđa Momirovića, Beograd

Zato je za svaku pohvalu to što se ovih dana u Beogradu mogu upoznati slike kojih nema u muzejima, koje su u privatnom vlasništvu jednog iskrenog ljubitelja umetnosti i kolekcionara, gospodina Đorđa Momirovića, uspešnog poslovnog čoveka i osnivača Kompanije MONA koji je tokom decenija svog rada, kao dobrotvor i moglo bi se reći, mecena u onom renesansnom smislu, pomagao i pomaže srpsku umetnost i kulturu, ali pored toga je stvorio i izuzetnu privatnu kolekciju kojom od zabrava čuva naše umetnike. Ovo je primer i poziv i drugim velikim kolekcionarima, kojih čak i kod nas ima, da svoje kolekcije prikažu, da omoguće da se umetnička i stručna javnost susretnu sa delima o kojima su možda tek tu i tamo čuli i naslutili ponešto, a da i ostala publika, naročito mlađa, u trenutku kada muzeji ne mogu to da pruže, stekne uvid u one umetničke pojave i pojedince koji su činili i čine srž i ponos naše umetnosti, sa kojima smo osvajali svet i koji su svet donosili nama.

Suzana Spasić