Sveti Spiridon i Crkva u Trstu

Sveti Spiridon, mozaik, Crkva Svetog Spiridona u Trstu

Dok deo sveta proslavlja Božić po gregorijanskom (i po Milankovićevom) kalendaru, Srpska pravoslavna crkva slavi Svetog Spiridona Čudotvorca, neobičnog svetitelja  koji je zaštitnik zanatlija, grnčara, keramičara. Legenda kaže da je Sveti Spiridon prvi načinio zemljani lonac, tako što je glinu koju je oblikovao zalivao suzama. Veruje se i da je načinio vreću, a zatim i košulju. Zato ga slave grnčari, keramičari, ali i tkači i kovači, zaštitnik je obućara i kožara, bojadžija i drugih zanatlija. U Dalmaciji se veruje da je Sveti Spiridon zaštitnik maslinjaka. U svakom većem hramu Srpske pravoslavne crkve predstavljen je i Sveti Spiridon. I sama je ikona njegova drugačija od drugih, predstavlja se sa kapom. Sveti Spiridon je rođen na Kipru, a pored Kipra on je veliki zaštitnik ostrva Krfa, gde se, u gradu, u crkvi Svetog Spiridona čuvaju njegove mošti, koje takođe privlače veliku pažnju. Na Krfu se, po savremenom kalendaru Sveti Spiridon proslavlja svečanom litijom 12. decembra. Njegovo telo stalno ima istu temperaturu od 36 stepeni i rastu mu kosa i nokti. Njegova se odeća menja dva puta godišnje jer se haba kao da je neko živ nosi. I čuvari kivota često kažu da znaju kada svetac napušta kivot i ide među ljude. Veruje se da Sveti Spiridon ume kao prosjak da se prošeta među živima. Veruje se i da posebno pomaže bolesnima ako se na njegov praznik ode u neki manastir i tu boravi čitav dan. Nikolaj Gogolj ostavio je zapis o čudu Svetog Spiridona koje je sam doživeo prilikom boravka na Krfu, upravo u vreme praznika ovog velikog svetitelja.

Sveti Spiridon Trimifuntski Čudotvorac rodio se na Kipru 270. godine, živeo je u vreme kada hrišćanska vera dobija i zvanične okvire, dakle u vreme cara Konstantina. Sa svojim prijateljem Svetim Nikolajem Mirlikijskim učestvovao je na Prvom vaseljenskom saboru u Nikeji u oštroj odbrani vere od tumačenja sveštenika Arija.

Sveti Spiridon, veliki ispovednik vere, umro je u dubokoj starosti 348. godine.

Crkva Svetog Spiridona, Trst, foto: P. Tišma

Jedna velika i značajna građevina podseća nas stalno na Svetog Spiridona, a to je srpska crkva u Trstu, posvećena ovom svetitelju, koju su srpski trgovci i pomorci podigli uovom gradu. Pre veličanstvene crkve koju danas znamo, na tom mestu je postojala stara crkva, čija gradnja je započeta  1751. godine. Na tom području bile su nekada solane, pa je crkva ubrzo počela da puca a onda se srušio i zvonik. Kada je zvonik kasnije obnovljen, crkva je i dalje služila i okupljala veliku koloniju Srba u Trstu. Ipak, 1858. godine usvojen je projekat italijanskog arhitekte Karla Mačijakinija iz Milana i već 1861. godine započeta je gradnja nove crkve, one koja i danas dominira Trgom Ponte Roso. Crkva je zidana lomljenim kamenom, a fasada obložena klesanim blokovima od kamena sa Briona, iz Karare i Verone. U brodu crkve nalazi se osam velikih svećnjaka, koji podsećaju na značajne dobrotvore i darodavce – četiri svećnjaka iz 1763. godine dar su Jovana Kurtovića,  trgovca, jednog od prvih srpskih doseljenika iz Hercegovine. Kurtović je bio i prvi predsednik Crkvene opštine u Trstu, veoma ugledan i uticajan stanovnik ovog grada. Trgovački poslovi braće Kurtović (jednog u Trstu i drugog u Beču) išli su veoma dobro, te je ovaj ugledni trgovac i sam podigao palatu na Ponte Rosu. Ugledajući se na njega, i drugi srpski trgovci su u Trstu podizali velelepne palate koje su važile za najlepše u gradu. Crkvena opština se preko svake mere zadužila zbog podizanja hrama na Ponte Rosu, te se nad tek izgrađenim hramom nadvila opasnost od oduzimanja. Sve dugove i parnice podmirili su trgovci Jovan Kurtović i Jovan Vojnović. Jovan Vojnović, i njegov brat Dimitrije, bili su takođe među prvim doseljenicima u Trst, iz Boke kotorske, a takođe i utemeljivači Grčko-srpske crkvene opštine u Trstu.

Projekat Crkve Svetog Spiridona arhitekte Karla Mačijakinija, public domain

Kada je izgrađena prva, stara crkva Svetog Spiridona u Trstu, izbio je dugogodišnji sukob između Grka i Srba u tom gradu. Grci su nametali svoju volju na štetu Srba, odbijali svaku ravnopravnost i spor je završen posle skoro trideset godina tako što su Grci dobili dozvolu da izgrade novi hram posvećen Svetom Nikoli. Za izgradnju novog Hrama Svetog Spiridona, posle rušenja te stare i nestabilne crkve, najzaslužniji je Risto Škuljević, takođe imućni trgovac i predsednik Crkvene opštine, a druga četiri velika svećnjaka u brodu crkve – sa simbolima jevanđelista i Svetog Spiridona –  upravo su njegov dar.

Crkva Svetog Spiridona sagrađena je u vizantijskom stilu, sa centralnom kupolom u kojoj je prikazan Hrist Pantokrator, i sa četiri manje kupole. Veliko srebrno kandilo u crkvi, načinjeno u Veneciji, dar je velikog kneza  Pavla Petrovič Romanova (kasnije cara Pavla I) i njegove supruge Marije Fjodorovne, a doneli su ga na dar prilikom svoje posete staroj Crkvi Svetog Spiridona 1782. godine. Crkva je freskopisana a oltar optočen srebrom i zlatom načinjen je u 19. veku u Moskvi. Celokupna unutrašnja slikana dekoracija crkve poverena je cenjenom milanskom slikaru Đuzepeu Bertiniju, bratu umetnika Pompea Bertinija koji je bio angažovan za spoljašnji dekor crkve  (vitraže i mozaike). Među značajnim relikvijama koje ovaj hram čuva nalazi se i zlatom okovano Jevanđelje, dar ruske kneginje Julije Samojlove.

Arhangel Mihailo, Crkva Svetog Spiridona, Trst, foto P. Tišma

 Lepoti ovog pravoslavnog hrama doprinose i mozaici na fasadi – predstava Svetog Spiridona, iznad kog se nalaze skulpture svetitelja i Svetog Arhangela Mihaila koji gleda ka Velikom kanalu, na bočnoj fasadi  crkve.

Crkva Svetog Spiridona u Trstu odigrala je značajnu ulogu za koloniju Srba u ovom jadranskom gradu a njena belina i velelepni izgled i danas svedoče o uticaju i moći srpske zajednice u ovom gradu.

S. Spasić