Narodna banka – najlepša građevina Beograda s kraja 19. veka

Od trenutka kada je podignuta, zgrada Narodne banke bila je pravo čudo u Beogradu o kome se često govorilo. Krajem 19. veka, ovo zdanje našlo se i u turističkim vodičima kao preporuka šta se može videti u srpskoj prestonici, rame uz rame sa Sabornom crkvom, Konakom kneginje Ljubice, Konakom kneza Miloša ili Narodnim pozorištem.

Mladi Konstantin Jovanović, na fotografiji Anastasa Jovanovića

Jedan od pripadnika srpske kulturne i političke elite 19. veka i čovek koji je mladost proveo u prvoj Državnoj štampariji u Beogradu, gde se istakao kao graver i slovorezač, 1838. godine postao je i državni stipendista Kneževine Srbije te je poslat u Beč na dalje školovanje. Anastas Jovanović, slavni graver, fotograf i najpoverljiviji čovek elitnog dinastičkog kruga, među svoje prijatelje mogao je da ubroji i Vuka Karadžića, Njegoša, vladiku Danila, i druge značajne ličnosti svog doba. U Beču je zbog političkih prilika u Srbiji, ostao sve do povratka kneza Miloša na presto 1858. godine. Tokom života u Beču, završio je Umetničku akademiju i izučio tehnike litografskog i fotografskog zanata, a zahvaljujući tome imamo unikatne dokumentarne podatke – portrete slavnih ličnosti naše kulture i isitorije, kao i litografije koje su prikazivale narodni život i običaje. Po povratku u Srbiju, Anastas Jovanović bio je i upravnik dvora kneza Mihaila Obrenovića.

Narodna banka Srbije 1889.

U takvom je okruženju, u Beču, 1849. godine rođen Konstantin Jovanović, prvi Anastasov sin. Predodređen da postane „ponos porodice“, kako je to zabeležila u dnevniku njegova sestra Katarina Babić, Konstantin je dobio i vrhunsko obrazovanje. U porodici je negovan i patriotizam i odanost dinastiji Obrenović, a ključna figura u obrazovanju bio je upravo otac Anastas, koji je sina ostavio na školovanju u Beču i kada se sam vratio u Srbiju sa Obrenovićima. Posle završenih škola u Beču, Konstantin Jovanović je završio arhitekturu u Cirihu na Politehničkoj školi, koja je uvоđenjem novina u obrazovnom modelu postala jedna od prestižnih tehničkih škola u Evropi.

Po diplomiranju, Konstantin Jovanović je nakratko došao u Beograd 1870. godine, kada ga pre svega zanimaju ostaci turske arhitekture o kojima je svedočanstvo ostavio u svom crtaćem bloku. Nakon Beograda, odlazi u Rim, detaljno proučava renesаnsna i barokna zdanja, a 1877. je u Beču objavio i knjigu o arhitekturi crkve Svetog Petra u Rimu. Po povratku u Beč je otvorio atelje, ali je aktivno učestvovao i u izgradnji slavnog bečkog „Ringa“ i promene lica carskog grada.

U Beču se Jovanović oženio Anom Margaretom Glas. Dece nisu imali, a posle njene smrti 1908. godine, on sve češće i duže boravi u Beogradu, što prekida Prvi svetski rat.

Prvi objekat javne namene koji je Konstantin Jovanović izradio za Beograd bila je zgrada Narodne banke, podignuta 1889. godine. Slao je Jovanović i pre toga predloge za nekoliko projekata, ali Srbija nije za njih imala sredstava. Pre Narodne banke, Jovanović je u Beogradu projektovao dve privatne zgrade – kuću Marka Stojanovića i uz nju austrougarsko veleposlanstvo. Danas te građevine poznajemo kao Fakultet likovne umetnosti u Rajićevoj, u kome se čuva sećanje i na salu u kojoj je Nikola Pašić predao odgovor na austrijski ultimatum 1914. godine.

Izložba “Dinar naš novac”, Foto: Narodna banka Srbije

Narodna banka Srbije, od svog osnivanja bila je u Hotelu Rusija, u Vuka Karadžića, pa u Kumanudijevoj kući u Knez Mihailovoj ulici. Prvi guverner NBS bio je Aleksa Spasić, a koliko se pazilo na ugled narodne banke govori i podatak da je glavni blagajnik morao da položi kauciju od 24 plate kao garant za dobro obavljen posao. Palata Narodne banke na uglu ulica Cara Lazara i Kralja Petra, na tadašnjem Zereku, koštala je 455.000 dinara (na primer plata prvog blagajnika iznosila je 500 dinara). Na samom uglu, zgrada ima bogatije dekorativne elemente, a na ostatku je mirnija – sa ritmičkim prozorima i po ugledu na italijansku renesansu koju je Jovanović uspešno primenio. Ova zgrada ujedno je i najveće zdanje Konstantina Jovanovića izvedeno u Beogradu i jedna od najlepših građevina u 19. veku. Drugi deo zgrade podignut je između 1922. i 1925. godine, takođe prema projektu Konstantina Jovanovića. On je bio autor i najsitnijih detalja unutrašnje dekoracije, a glavni majstor za enterijer bio je umetnik Paško Vučetić. Ti radovi Paška Vučetića, na kojima je kao đak radio i mladi Moša Pijade, danas ne postoje i prekriveni su novim detaljima prilikom rekonstrukcije. Stakleni svodovi u zgradi rađeni su u tehnici višebojnog vitraža a stubovi i obloge u holovima, prizemlju i spratu u kombinaciji mermera u više boja. Podovi su rađeni u keramici primenom mozaika. Posle Svetske izložbe u Parizu 1900. na kojoj je izlagana, bista Srbija vajarа Đorđa Jovanovića je kao otkup stigla u Narodnu banku i postavljena je na galeriji svečanog hola banke.

Svečana sala NBS, Foto: Narodna banka Srbije

Od trenutka kada je podignuta, zgrada Narodne banke bila je pravo čudo u Beogradu o kome se često govorilo, a čak je i Feliks Kanic zabeležio da je takva da „može da krasi svaki veliki grad“. Krajem 19. veka, ovo zdanje našlo se i u turističkim vodičima kao preporuka šta se može videti u srpskoj prestonici, rame uz rame sa Sabornom crkvom, Konakom kneginje Ljubice, Konakom kneza Miloša ili Narodnim pozorištem. Da pomene ovu zgradu nije odoleo ni Branislav Nušić, koji je u „Autobiografiji“ šaljivo primetio da se rodio u kućici u blizini Saborne crkve koja je zbrisana sa zemlje kako bi se izgradila banka, a da su trezori banke tačno tamo gde je bila soba u kojoj je baš on došao na svet.

Danas Narodna banka Srbije ima i zgradu na Slaviji, a u slavnoj palati Konstantina Jovanovića je kancelarija guvernera, viceguvernera, Arhiv Narodne banke Srbije i aktivan Muzej – Centar za posetioce koji se može posetiti svakog dana od 10 do 16 časova i gde se posetioci mogu upoznati sa osnovnom izložbenom postavkom „Novac na tlu Srbije“ i pratećim tematskim postavkama.

Suzana Spasić

Tekst je nastao u okviru projekta “Mapiranje skrivene kulturne baštine Beograda – Vodič kroz skrivenu baštinu beogradskih opština“, koji je sufinansiran iz budzeta Grada Beograda, Gradske uprave grada Beograda, Službe za informisanje. (UNS Press Centar  i Avant Art magazin)