Od ateljea dvorskog fotografa do „okupiranog“ bioskopa

 

Milan Jovanović, dvorski fotograf, poleđina fotografije

Milan Jovanović, dvorski fotograf, poleđina fotografije

Prvi objekat u Beogradu namenski građen kao fotografski atelje nalazio se u ulici Terazije 40 – zgradi u kojoj se danas nalazi bioskop „Zvezda“. Po projektu arhitekte Milana Antonovića, objekat je završen 1903. godine za Milana Jovanovića, dvorskog fotografa dinastija Obrenović i Karađorđević, kao i crnogorskog kralja Nikole.

Koncipirana je kao poslovni objekat sa ateljeom na spratu i dućanima u prizemlju. Atelje je imao delimično stakleni krov, zbog neophodnog prisustva svetlosti. Fasada je oblikovana u duhu secesije, sa dekorativnim kovinama i arhitektonskom plastikom u terakoti, a deo fasade i danas je sačuvan.  Dominantan motiv zgrade fotografskog ateljea predstavljaju bočni rizaliti sa predstavom puta koji drže fotoaparat, ograda balkona prvog sprata i reprezentativna ulazna kapija.

Današnji izgled nekadašnjeg foto ateljea, kasnije bioskopa Zvezda

Današnji izgled nekadašnjeg foto ateljea, kasnije bioskopa Zvezda, foto S. Spasić

Tridesetih godina dvadesetog veka atelje prestaje sa radom. Fasada je  tada modernizovana, a dekorativni balkon na prvom spratu prekriven je limenom oblogom.

Posle Drugog svetskog rata zgrada je nacionalizovana. Prvi sprat je dodeljen „Beograd filmu“, a u prizemlju je bio restoran i modni atelje Ercegovac.

Ne zna se tačno ni kada je stakleni krov zemenjen limenim, a staklene fasadne površine zidom od opeke, ali se pretpostavlja se da je to urađeno ili neposredno pre ili posle Drugog svetskog rata.

U dnu parcele gde se nalazio atelje, industrijalac Šonda je 1911. godine podigao bioskop Koloseum. Njegov autentičan izgled nije sačuvan, u međuvremenu je dograđivan i pregrađivan, oduziman i vraćan vlasnicima, a 1961. godine je tu počeo da radi biskop „Zvezda“.

Glumica Vela NEgrinova kao model za Bogorodicu, Milan Jovanović 1895, foto: Muzej grada Beograda

Glumica Vela NEgrinova kao model za Bogorodicu, Milan Jovanović 1895, foto: Muzej grada Beograda

Zgrada je 1992. godine proglašena za spomenik kulture, jer predstavlja jedini namenski građen foto-atelje. Ovo delo arhitekte Milana Antonovića je i značajno ostvarenje secesijske arhitekture.

Milan Jovanović je značajno ime srpske fotografije i zanimljiva ličnost. Potekao je iz porodice fotografa Stevana Jovanovića, a brat mu je čuveni slikar Paja Jovanović. Sin Milana Jovanovića bio je vajar Dušan Jovanović, unuka mu je bila rediteljka Sofija Soja Jovanović, a kum Branislav Nušić. Učio je fotografiju u rodnom Vršcu, a zatim i u Beču, Minhenu, Parizu i Trstu. Prvi fotograski atelje otvara 1887. godine u zgradi današnjeg Kulturnog centra Beograd, a 1902. godine se seli u novi, namenski građen atelje, koji je vrlo brzo postao okupljalište odabrane gradske publike.

Tokom bogate karijere, Milan Jovanović je fotografisao uglavnom portrete, a poslednje decenije 19. veka počeo je da radi panorame Beograda, Smedereva, Vranjske Banje i prenosi ih na razglednice, čime se svrstao među prve izdavače poštanskih karata. Bio je saradnik Kraljevskog narodnog pozorišta u Beogradu.

Milan Jovanović sa suprugom Darinkom, na dan venčanja 1889, foto Milan Jovanović

Milan Jovanović sa suprugom Darinkom, na dan venčanja 1889, foto Milan Jovanović

Za dve decenije rada, na prelazu vekova, fotografisao je akademike, književnike, slikare, novinare, političare, i mnogobrojne znamenite ličnosti srpske kulture, nauke ili umetnosti, kao što su: Ljubomir Nenadović, Milovan Glišić, Beta Vukanović, Stojan Novaković, Radoje Domanović, Stevan Sremac, Bora Stanković, Đorđe Krstić, Vladislav Petković Dis, Branislav Nušić, Bogdan Popović, Ilija Stanojević i drugi, kao i kraljeve Milana i Aleksandra Obrenovića, kraljice Nataliju i Dragu, kneginju Jelenu i mlade kneževiće Đorđa, Aleksandra i Pavla Karađorđevića. Od 1904. uradio je skoro sve zvanične portrete kralja Petra Prvog Karađorđevića i članova njegove porodice. Fotografije članova dinastija Obrenović i Karađorđević su koristili i strani putopisci koji su ih objavljivali u svojim knjigama. Dela Milana Jovanovića objavljivana su u periodici – u „Malom žurnalu“, „Ilustrovanom malom žurnalu“, „Večernjim novostima“, „Ilustrovanom Balkanu“, a pošto je bio i učesnik Prvog svetskog rata, ostavio je fotografske zapise i iz tog perioda koji su objavljivani u „Ilustrovanoj ratnoj hronici“ i drugim listovima.

Portret Paje Jovanovića,, Milan Jovanović, u ateljeu, 1893-96

Portret Paje Jovanovića,, Milan Jovanović, u ateljeu, 1893-96

Dela Milana Jovanovića imaju pored umetničke i veliku dokumentarnu vrednost.

Umro je u osamdesetoj godini, u Beogradu, 17. marta 1944. godine.

Na adresi Terazije 40, na mestu prvog fotografskog ateljea, u prizemlju su prodavnice i bioskop „Zvezda“. Deleći sudbinu većine bioskopa u Beogradu, posle privatizacije „Beograd filma“ 2007. godine i ovaj bioskop prestaje sa radom, a potom i godinama stoji prepušten sam sebi. Grupa mladih ljudi, nezadovoljna stanjem u kulturi, okupljajući se u „Pokretu za okupaciju bioskopa“  2014. godine okupira bioskop i otvara ga za posetioce. Organizuju se projekcije filmova, tribine… Trenutno su na zimskoj pauzi i najavljuju na proleće ponovno otvaranje bioskopa.

Na zgradi stoji tabla na kojoj piše „Fotografski atelje Milana Jovanovića“ kao podsećanje na prvi namenski izgrađen foto-atelje u Beogradu.

Slađana Dimitrijević

Tekst je nastao u okviru projekta “Mapiranje skrivene kulturne baštine Beograda – Vodič kroz skrivenu baštinu beogradskih opština“, koji je sufinansiran iz budzeta Grada Beograda, Gradske uprave grada Beograda, Službe za informisanje. (UNS Press Centar  i Avant Art magazin)

Podelite ovaj tekst

DeliciousDiggGoogleStumbleuponRedditTechnoratiYahooBloggerMyspace

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *